परिचय
पेठ हा नाशिक जिल्ह्यातील एक तालुका आहे, जो त्याच्या नैसर्गिक सौंदर्य आणि आदिवासी संस्कृतीसाठी ओळखला जातो. हा तालुका नाशिक जिल्ह्याच्या उत्तर-पश्चिम भागात वसलेला असून, सह्याद्रीच्या डोंगररांगांनी वेढलेला आहे. येथील घनदाट जंगल, नद्या आणि खडकाळ भूभाग यामुळे पेठ हे पर्यटक आणि निसर्गप्रेमींसाठी आकर्षणाचे केंद्र आहे. पेठ तालुका हा प्रामुख्याने आदिवासीबहुल असून, येथील स्थानिक लोकसंख्या शेती, जंगल आधारित व्यवसाय आणि हस्तकला यावर अवलंबून आहे.
भौगोलिक माहिती
- स्थान: पेठ तालुका नाशिक जिल्ह्याच्या उत्तर-पश्चिम भागात आहे. याच्या सीमा दक्षिणेला दिंडोरी तालुका, पूर्वेला कळवण तालुका, पश्चिमेला गुजरात राज्य आणि उत्तरेला सुरगाणा तालुका यांच्याशी जोडलेल्या आहेत.
- क्षेत्रफळ: सुमारे 563.32 चौरस किलोमीटर. वनक्षेत्र
- हवामान: उष्णकटिबंधीय हवामान, पावसाळ्यात मुसळधार पाऊस आणि उन्हाळ्यात उष्णता.
- प्रमुख नद्या: दमणगंगा, रास, केंग, खडक, पार, नदी. व उपनद्या
- डोंगररांगा: सह्याद्री पर्वतरांगांचा भाग, ज्यामुळे येथे घनदाट जंगल आणि जैवविविधता आढळते.
लोकसंख्या
- एकूण लोकसंख्या: 2011 च्या जनगणनेनुसार, पेठ तालुक्याची लोकसंख्या 1,19,838 आहे, (अ.जमाती – 115576, अनु.जाती – 617, इतर – 3645).
- लिंग गुणोत्तर: सुमारे 950 स्त्रिया प्रति 1000 पुरुष.
- साक्षरता दर: अंदाजे 60%, ज्यामध्ये ग्रामीण आणि आदिवासी भागात साक्षरता वाढविण्यासाठी प्रयत्न सुरू आहेत.
- प्रमुख समुदाय: कोकणा, वारली, महादेव कोळी आणि भिल्ल आदिवासी जमाती.
प्रशासकीय रचना
- पंचायत समिती: पेठ पंचायत समिती ही तालुक्याच्या ग्रामीण विकासासाठी जबाबदार आहे. ती नाशिक जिल्हा परिषदेच्या अंतर्गत कार्य करते.
- ग्रामपंचायती: तालुक्यात 73 ग्रामपंचायती आहेत, ज्या स्थानिक स्वराज्य संस्था म्हणून काम करतात.
- प्रमुख गावे: पेठ, करंजाळी, भुवन, जोगमोडी, कोहोर, आंबे
- प्रशासकीय विभाग: पंचायत समिती अंतर्गत शिक्षण, आरोग्य, कृषी, ग्रामीण पाणी पुरवठा, बांधकाम उपविभाग, MREGS, महाराष्ट्र राज्य ग्रामीण जीवनोन्नती अभियान, पशुसंवर्धन विभाग, महिला व बालविकास, ग्रामपंचायत विभाग कार्यरत आहेत.
अर्थव्यवस्था
- प्रमुख व्यवसाय: शेती, जंगल आधारित उत्पादने (उदा., बांबू, मध, औषधी वनस्पती), आणि मजुरी.
- प्रमुख पिके: भात, नाचणी, बाजरी, कडधान्ये आणि आंबा. त्याचप्रमाणे तालुक्यात काही ठिकाणी अगदी थोडया प्रमाणात फुल शेती केली जाते.
- पशुपालन: आदिवासी समुदायांमध्ये गाय, म्हशी आणि कोंबड्यांचे पालन सामान्य आहे.
- हस्तकला: वारली चित्रकला आणि बांबूपासून बनवलेल्या वस्तू येथील स्थानिक हस्तकलेसाठी प्रसिद्ध आहे
शिक्षण
- शाळा: तालुक्यात प्राथमिक, माध्यमिक व आश्रमशाळांची संख्या 227 इतकी आहे, ज्यामध्ये जिल्हा परिषद शाळांचा समावेश आहे.
- उच्च शिक्षण: पेठ येथे काही कनिष्ठ महाविद्यालये आहेत, परंतु उच्च शिक्षणासाठी विद्यार्थ्यांना नाशिक किंवा दिंडोरी येथे जावे लागते.
- सुपर 50 उपक्रम: नाशिक जिल्हा परिषदेच्या “सुपर 50” उपक्रमांतर्गत पेठ तालुक्यातील विद्यार्थ्यांना स्पर्धा परीक्षांसाठी मार्गदर्शन केले जाते.
आरोग्य
- प्राथमिक आरोग्य केंद्रे: पेठ तालुक्यात 7 प्राथमिक आरोग्य केंद्रे आणि 29 उपकेंद्रे कार्यरत आहेत.
- रुग्णालये: तालुका स्तरावर एक ग्रामीण रुग्णालय असून, गंभीर आजारांसाठी रुग्णांना नाशिक येथील जिल्हा रुग्णालयात पाठवले जाते.
- आदिवासी आरोग्य योजना: आदिवासी समुदायांसाठी विशेष आरोग्य योजना राबविल्या जातात, जसे की कुपोषण निर्मूलन आणि माता-बाल आरोग्य कार्यक्रम.
पर्यटन
- प्रमुख ठिकाणे:
- हरणगांव येथे सुमारे 800 वर्ष जुना यादवकालीन विजय स्तंभ तसेच हरणाई देवी मंदिर आहे.
- ग्रा.पं.धानपाडा अंतर्गत बिल्कस या ठिकाणी धबधबा आहे.
- शेवखंडी येथे रास नदीवर बुरुंडी धबधबा आहे.
- कडवा धरण: निसर्गरम्य परिसर आणि जलाशय, जे पर्यटकांना आकर्षित करते.
- जंगल ट्रेकिंग: सह्याद्रीच्या डोंगररांगांमध्ये अनेक ट्रेकिंग मार्ग उपलब्ध आहेत.
- आदिवासी संस्कृती: वारली चित्रकला आणि स्थानिक आदिवासी नृत्य (तारपा) येथील पर्यटकांसाठी विशेष आकर्षण आहे.
पायाभूत सुविधा
- रस्ते: पेठ तालुका नाशिक-वापी आणि नाशिक-सुरगाणा रस्त्यांद्वारे जोडला गेला आहे,
- पाणीपुरवठा: ग्रामीण पाणीपुरवठा योजना अंतर्गत गावांना पाणी पुरवठा केला जातो.
- विद्युतीकरण: बहुतेक गावांमध्ये वीजपुरवठा आहे.
आव्हाने
- शिक्षण: ग्रामीण आणि आदिवासी भागात साक्षरता दर वाढविण्यासाठी अधिक प्रयत्न करणेत येत आहे.
- रस्ते वाहतूक: अंतर्गत गावांपर्यंत पक्के रस्ते आणि वाहतूक सुविधां वाढविणे वर देखील भर देण्यात येत आहे.
- आरोग्य: दुर्गम भागात आरोग्य सुविधांचा विस्तार करणे बाबत देखील कार्यवाही सुरु आहे.
- रोजगार: शेती आणि जंगल आधारित व्यवसायांवर अवलंबून असल्याने स्थानिकांना अधिक रोजगार संधींची गरज.
नाशिक जिल्हा परिषदेचे योगदान
नाशिक जिल्हा परिषदेने पेठ तालुक्याच्या विकासासाठी विविध योजना आणि कार्यक्रम राबविले आहेत, जसे की:
- ग्रामीण पाणीपुरवठा योजना
- सुपर 50 उपक्रम
- कुपोषण निर्मूलन कार्यक्रम
- आदिवासी विकास योजना
- ग्रामपंचायतींना बळकटी करणासाठी प्रशिक्षण आणि निधी
पेठ तालुका हा त्याच्या नैसर्गिक सौंदर्य आणि सांस्कृतिक वैविध्यामुळे नाशिक जिल्ह्याचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. योग्य नियोजन आणि विकास योजनांमुळे येथील ग्रामीण आणि आदिवासी समुदायांचे जीवनमान उंचावण्यास मदत होत आहे
